بورس یا فارکس؟ | مقایسه کامل برای انتخاب بازار مناسب
انتخاب میان بورس و فارکس تنها به میزان سود احتمالی مربوط نیست بلکه نوع دارایی، مدت زمان سرمایه گذاری، میزان ریسک پذیری، زمان آزاد، روش تحلیل و مسیر دسترسی به بازار در این انتخاب نقش دارند. بورس بیشتر بر خرید سهام و مالکیت بخشی از شرکت تمرکز دارد، در حالی که معامله گران در بازار فارکس تغییر ارزش ارزها را در قالب جفت ارز معامله می کنند.
بورس برای افرادی مناسب تر است که به سرمایه گذاری میان مدت یا بلندمدت، مالکیت سهام و دریافت سود شرکت ها علاقه دارند. فارکس بیشتر برای کسانی مناسب است که قصد معامله فعال دارند، اخبار اقتصاد جهانی را دنبال می کنند و توانایی اجرای دقیق مدیریت ریسک را نیز دارا هستند. هیچ کدام از این دو بازار به شکل مطلق بهتر نیستند و انتخاب درست باید طبق شرایط واقعی هر فرد هماهنگ باشد.
در این مقاله منظور از بورس، بیشتر بورس اوراق بهادار ایران و بازار سهام است. بورس کالا، بورس انرژی، قراردادهای آتی و سایر ابزارهای مالی ساختار و قوانین جداگانه ای دارند.
انتخاب بورس یا فارکس
بورس و فارکس برای دو هدف متفاوت طراحی شده اند. خرید سهام می تواند با هدف مالکیت یک شرکت، رشد بلندمدت سرمایه یا دریافت سود نقدی انجام شود.
معامله در فارکس بیشتر بر نوسان قیمت جفت ارزها، ورود و خروج فعال و کسب سود از افزایش یا کاهش نرخ ارز تمرکز دارد.
جدول زیر یک دید اولیه برای انتخاب میان این دو بازار ارائه می کند:
تعریف بازار بورس
بورس بازاری سازمان یافته برای خرید و فروش سهام، اوراق بهادار و برخی ابزارهای مالی است؛ زمانی که فرد سهام یک شرکت را خریداری می کند، متناسب با تعداد سهم خود مالک بخش کوچکی از آن شرکت می شود.
بازده سرمایه گذار در بورس می تواند از دو مسیر ایجاد شود:
- افزایش قیمت سهم
- دریافت سود نقدی شرکت
عملکرد مالی شرکت، شرایط صنعت، وضعیت اقتصاد، نرخ ارز، تورم و تصمیم های مدیریتی از عوامل موثر بر قیمت سهام هستند.
فعالیت در بورس ایران از طریق کارگزاری های دارای مجوز انجام می شود. معامله گر برای خرید و فروش سهم به کد بورسی، حساب کارگزاری و موجودی ریالی نیاز دارد.
تعریف بازار فارکس
فارکس بازار جهانی مبادله ارزهاست. در این بازار، ارزها به شکل جفتی قیمت گذاری می شوند. برای مثال، EUR/USD ارزش یورو را در برابر دلار امریکا نشان می دهد.
معامله گر با خرید یا فروش یک جفت ارز تلاش می کند از تغییر نرخ دو ارز در برابر یکدیگر سود بگیرد. دسترسی کاربران خرد به این بازار از طریق بروکر و پلتفرم معاملاتی انجام می شود.
بازار فارکس ساختار متمرکز واحدی مانند بورس تهران ندارد و معاملات آن در شبکه ای از بانک ها، موسسات مالی، شرکت ها، صندوق ها و معامله گران انجام می شود. این بازار در پنج روز کاری هفته به شکل پیوسته فعال است، اما حجم معامله و کیفیت اجرای سفارش در تمام ساعات یکسان نیست.
تفاوت ماهیت سرمایه گذاری در بورس و فارکس
مهم ترین تفاوت بورس و فارکس به ماهیت معامله مربوط می شود. در بورس، خرید سهم به معنی مالکیت بخشی از یک شرکت است.
در فارکس، معامله گر تغییر قیمت یک ارز در برابر ارز دیگر را معامله می کند.
سرمایه گذار بورسی ممکن است یک سهم را برای چند ماه یا چند سال نگه دارد و علاوه بر رشد قیمت، سود نقدی دریافت کند.
معامله گر فارکس معمولا موقعیت خود را براساس حرکت قیمت، شرایط اقتصادی و برنامه معاملاتی باز و بسته می کند.
در معاملات خرد فارکس نیز همیشه ارز فیزیکی میان معامله گر و بروکر تحویل داده نمی شود. نوع قرارداد باید در مشخصات نماد و شرایط بروکر بررسی شود.
تفاوت فارکس واقعی با نمادهای بروکر
نمایش یک نماد در متاتریدر به این معنی نیست که آن نماد بخشی از بازار فارکس است. فارکس در تعریف دقیق، بازار مبادله ارزها و جفت ارزهاست.
بسیاری از بروکرها در کنار جفت ارزها، نمادهای دیگری مانند طلا، نقره، نفت، شاخص های سهام، رمزارزها و سهام شرکت ها را نیز ارایه می کنند. این نمادها معمولا در قالب قراردادهای مشتقه یا قرارداد مابه التفاوت معامله می شوند.
برای مثال:
- EUR/USD یک جفت ارز فارکس است.
- XAU/USD معمولا قراردادی مبتنی بر قیمت طلاست.
- US30 معمولا به شاخص داوجونز وابسته است.
- BTC/USD ممکن است قراردادی مبتنی بر قیمت بیت کوین باشد.
پیش از معامله باید نوع قرارداد، اندازه هر لات، ساعت معامله، اسپرد، کمیسیون و هزینه نگهداری موقعیت بررسی شود. ظاهر مشترک نمادها در یک پلتفرم، ماهیت انها را یکسان نمی کند.
دسترسی گسترده و امکان استفاده از اهرم، فارکس را ساده نمی کند. معامله گری فعال بدون برنامه می تواند زیان را با سرعت بیشتری افزایش دهد.
در بورس، کیفیت انتخاب سهم اهمیت زیادی دارد. قرار داشتن یک شرکت در بازار سرمایه به معنی سودده بودن یا ارزنده بودن سهام ان نیست.
جدول مقایسه بورس و فارکس
مقایسه مالکیت دارایی
خرید سهام در بورس معمولا مالکیت ایجاد می کند درواقع سهامدار می تواند از رشد ارزش شرکت و سود تقسیمی بهره ببرد و در بعضی تصمیم های شرکتی حق رای داشته باشد.
در فارکس، معامله گر خرد معمولا مالک یک ارز فیزیکی نمی شود. هدف اصلی کسب سود یا پذیرش زیان از تغییر قیمت جفت ارز است. نوع قرارداد به ساختار بروکر و مشخصات حساب بستگی دارد.
این تفاوت برای کسانی مهم است که میان سرمایه گذاری و معامله گری مردد هستند. خرید دارایی با هدف نگهداری با باز کردن یک موقعیت اهرمی یکسان نیست.
مقایسه ساعت معامله
بورس ایران در روزهای کاری و طی ساعت مشخص فعالیت می کند. معامله گر خارج از ساعت بازار نمی تواند سفارش خود را مانند ساعات عادی اجرا کند.
فارکس در پنج روز کاری هفته تقریبا به شکل پیوسته فعال است. فعالیت بازار با شروع سشن های سیدنی، توکیو، لندن و نیویورک ادامه پیدا می کند.
فعال بودن بازار در تمام شبانه روز به معنی مناسب بودن تمام ساعت ها نیست بلکه حجم معامله، سرعت حرکت قیمت و اسپرد در ساعت های مختلف تغییر می کند و معامله گر باید زمان فعالیت خود را با جفت ارز و استراتژی هماهنگ کند.
مقایسه نقدشوندگی
نقدشوندگی در بورس به سهم، اندازه شرکت، تعداد خریداران و فروشندگان و وضعیت بازار بستگی دارد. بعضی سهم ها حجم معامله بالایی دارند، اما خروج از سهم های کم معامله ممکن است دشوار باشد.
جفت ارزهای اصلی فارکس به دلیل حضور بانک ها، شرکت ها و موسسات مالی بزرگ، نقدشوندگی بالایی دارند. براساس گزارش بازار ارز بانک تسویه بین المللی، میانگین گردش روزانه بازار جهانی ارز در آپریل ۲۰۲۵ حدود ۹.۶ تریلیون دلار بوده است. این عدد مجموع بخش های مختلف بازار ارز جهانی است و نباید با حجم معاملات معامله گران خرد در یک بروکر یکسان در نظر گرفته شود.
نقدشوندگی بالا نیز اجرای بدون ریسک را تضمین نمی کند. هنگام انتشار اخبار مهم، اسپرد می تواند افزایش پیدا کند و سفارش با قیمتی متفاوت از نرخ درخواستی اجرا شود.
مقایسه بازار دوطرفه
در فارکس معامله گر می تواند براساس تحلیل خود موقعیت خرید یا فروش باز کند. در موقعیت خرید، افزایش قیمت می تواند سود ایجاد کند و در موقعیت فروش، کاهش قیمت ممکن است به سود منجر شود.
البته بازار دوطرفه به معنی سود در تمام شرایط نیست بلکه تشخیص اشتباه جهت قیمت در خرید یا فروش باعث زیان می شود.
در بورس ایران، روش رایج فعالیت خرید سهم و فروش ان پس از افزایش قیمت است. امکان استفاده از ابزارهای نزولی یا مشتقه وجود دارد، اما این ابزارها برای تمام سهم ها و تمام کاربران به شکل ساده و عمومی در دسترس نیستند.
مقایسه اهرم
اهرم به معامله گر اجازه می دهد با سرمایه محدود، موقعیتی بزرگ تر از موجودی حساب کنترل کند. برای نمونه، معامله گر با استفاده از اهرم می تواند حجمی را باز کند که ارزش اسمی ان از موجودی حساب بیشتر است.
اهرم در معاملات فارکس هم سود و هم زیان را بزرگ می کند. معامله گر فقط از مزیت کنترل حجم بیشتر برخوردار نمی شود و باید ریسک حرکت قیمت برخلاف موقعیت را نیز بپذیرد.
در خرید عادی سهام، سرمایه گذار معمولا به اندازه موجودی خود سهم خریداری می کند. بعضی ابزارهای اعتباری یا مشتقه می توانند اهرم ایجاد کنند، اما استفاده از انها شرایط جداگانه ای دارد.
برای فرد تازه کار، اهرم بالا مزیت محسوب نمی شود. اهرم بالا همراه با حجم نامناسب می تواند حتی با حرکت کوچک بازار، بخش مهمی از حساب را از بین ببرد.
مقایسه ریسک
بورس و فارکس هر دو دارای ریسک هستند، اما منبع ریسک در آنها یکسان نیست.
در بورس، زیان می تواند از کاهش سود شرکت، تصمیم های مدیریتی، افت صنعت، رکود اقتصادی، کاهش نقدشوندگی یا خرید سهم در قیمت نامناسب ایجاد شود.
در فارکس، علاوه بر تحلیل اشتباه، اهرم بالا، حجم نامناسب، اخبار اقتصادی، افزایش اسپرد، اسلیپیج و ریسک بروکر می توانند نتیجه معامله را تغییر دهند.
بنابراین جمله «فارکس پرریسک است و بورس کم ریسک» دقیق نیست. خرید یک سهم ضعیف نیز می تواند زیان سنگین ایجاد کند. تفاوت در این است که وجود اهرم در فارکس می تواند سرعت و اندازه زیان را بیشتر کند.
ریسک هر بازار به سه بخش تقسیم می شود:
- ریسک خود بازار
- ریسک ابزار یا قرارداد
- ریسک تصمیم معامله گر
مدیریت ریسک باید هر سه بخش را پوشش دهد.
مقایسه هزینه معامله
هزینه معامله تنها مبلغی نیست که هنگام ثبت سفارش از حساب کم می شود. اختلاف قیمت خرید و فروش، نگهداری موقعیت و کیفیت اجرای سفارش نیز روی نتیجه اثر دارند.
هزینه های بورس
هزینه های فعالیت در بورس می توانند شامل موارد زیر باشند:
- کارمزد خرید و فروش
- فاصله قیمت پیشنهادی خریدار و فروشنده
- کاهش نقدشوندگی سهم
- هزینه مدیریت صندوق در سرمایه گذاری غیرمستقیم
- هزینه فرصت نگهداری سرمایه در سهم کم بازده
هزینه های فارکس
هزینه های فعالیت در فارکس می توانند شامل موارد زیر باشند:
- اسپرد
- کمیسیون
- سواپ
- اسلیپیج
- هزینه تبدیل ارز
- هزینه واریز و برداشت
- تغییر اسپرد هنگام اخبار یا کاهش نقدشوندگی
کم بودن اسپرد تبلیغاتی به تنهایی برای انتخاب بروکر کافی نیست. نوع حساب، کیفیت اجرا، کمیسیون و هزینه نگهداری موقعیت باید در کنار هم بررسی شوند.
مقایسه سرمایه اولیه
برای شروع بورس و فارکس نمی توان یک عدد ثابت و مناسب برای همه تعیین کرد. سرمایه لازم به هدف، روش معامله و میزان ریسک بستگی دارد.
در بورس، فرد می تواند با سرمایه محدود خرید انجام دهد، اما تشکیل سبد متنوع و اجرای یک برنامه بلندمدت ممکن است به سرمایه بیشتری نیاز داشته باشد.
در فارکس، حداقل واریز بروکر با سرمایه مناسب برای معامله تفاوت دارد. امکان افتتاح حساب با مبلغ کم به معنی منطقی بودن معامله با همان مبلغ نیست.
سرمایه مورد نیاز در فارکس باید براساس موارد زیر محاسبه شود:
- حداقل حجم قابل معامله
- فاصله حد ضرر
- ارزش هر پیپ
- درصد ریسک در هر معامله
- تعداد موقعیت های هم زمان
- میزان اهرم حساب
استفاده از اهرم برای جبران کمبود سرمایه معمولا ریسک حساب را بیشتر می کند.
مقایسه روش تحلیل
بورس و فارکس هر دو می توانند با تحلیل تکنیکال، تحلیل بنیادی و بررسی رفتار بازار تحلیل شوند، اما داده های مورد استفاده متفاوت هستند.
تحلیل در بورس
در بورس، معامله گر یا سرمایه گذار می تواند موارد زیر را بررسی کند:
- فروش و سود شرکت
- صورت های مالی
- بدهی و جریان نقدی
- وضعیت صنعت
- قیمت محصولات شرکت
- شرایط اقتصاد داخلی
- نرخ ارز و تورم
- نمودار قیمت و حجم معامله
تحلیل در فارکس
در فارکس، معامله گر بیشتر بر موارد زیر تمرکز می کند:
- نرخ بهره
- تورم
- سیاست بانک مرکزی
- داده های اشتغال
- رشد اقتصادی
- قدرت نسبی دو اقتصاد
- اخبار سیاسی و اقتصادی
- نمودار قیمت و رفتار معامله گران
این تصور که بورس فقط با تحلیل بنیادی و فارکس فقط با تحلیل تکنیکال معامله می شود، درست نیست. هر دو بازار می توانند به ترکیبی از تحلیل ها نیاز داشته باشند.
مقایسه زمان مورد نیاز
سرمایه گذاری بلندمدت در بورس معمولا به بررسی روزانه و لحظه ای کمتری نیاز دارد، به ویژه زمانی که فرد از صندوق های سرمایه گذاری استفاده کند.
معامله فعال در فارکس به برنامه زمانی مشخص، تمرکز و بررسی منظم بازار نیاز دارد. باز بودن بازار در ساعات مختلف به این معنی نیست که معامله گر باید تمام روز پای نمودار باشد.
یک استراتژی مناسب باید مشخص کند:
- چه زمانی بازار بررسی شود
- در چه شرایطی معامله باز شود
- چه میزان ریسک پذیرفته شود
- موقعیت چه زمانی بسته شود
- نتیجه معامله چگونه ثبت و بررسی شود
فردی که زمان کافی برای تحلیل، ثبت معامله و بررسی عملکرد ندارد، نباید فقط به دلیل فعالیت شبانه روزی فارکس وارد این بازار شود.
مقایسه فشار روانی
بورس و فارکس هر دو می توانند فشار روانی ایجاد کنند. تفاوت اصلی در سرعت تصمیم گیری و میزان استفاده از اهرم است.
در سرمایه گذاری بورسی، نوسان روزانه ممکن است کمتر مورد توجه سرمایه گذار بلندمدت قرار بگیرد. با این حال، افت شدید بازار یا کاهش ارزش سهم همچنان می تواند باعث تصمیم احساسی شود.
در فارکس، سرعت بیشتر تغییر قیمت و امکان باز کردن موقعیت اهرمی، فشار تصمیم گیری را افزایش می دهد. ترس از زیان، طمع، انتقام از بازار و تغییر مداوم استراتژی از خطاهای رایج معامله گران تازه کار هستند.
حساب دمو برای یادگیری پلتفرم و تمرین قوانین مفید است، اما تمام فشار روانی حساب واقعی را شبیه سازی نمی کند.
مقایسه سود و بازده
هیچ نرخ سود ثابت و تضمین شده ای برای بورس یا فارکس وجود ندارد.
بازده بورس به انتخاب سهم، زمان خرید، مدت نگهداری، شرایط اقتصاد و عملکرد شرکت بستگی دارد. سرمایه گذار ممکن است از رشد قیمت و سود نقدی بهره ببرد یا با افت ارزش سهم روبه رو شود.
در فارکس، نتیجه به کیفیت تحلیل، اجرای استراتژی، هزینه معامله و مدیریت ریسک بستگی دارد. دلاری بودن حساب معاملاتی به معنی درآمد دلاری ثابت نیست.
فردی که بدون سابقه معاملاتی صرفا براساس ادعای سود بالا وارد فارکس می شود، معمولا ریسک واقعی اهرم و زیان های متوالی را نادیده می گیرد.
شرایط بورس و فارکس برای کاربران ایرانی
مسیر دسترسی کاربران ایرانی به بورس و فارکس تفاوت مهمی دارد.
برای ورود به بورس ایران، کاربر از سامانه های داخلی، کارگزاری و حساب بانکی ریالی استفاده می کند. مسیر احراز هویت، واریز و برداشت و پیگیری مشکلات نیز در داخل کشور انجام می شود.
برای فعالیت در فارکس، کاربر معمولا به بروکری نیاز دارد که خدمات خود را خارج از ایران ارایه می کند. این موضوع ریسک های بیشتری ایجاد می کند:
- امکان تغییر شرایط خدمات
- محدودیت احراز هویت
- مشکل واریز و برداشت
- ریسک مسدود شدن حساب
- دشواری پیگیری اختلاف
- تفاوت مقررات کشور محل ثبت بروکر
- وابستگی به روش های تبدیل ارز
داشتن سایت فارسی، پشتیبانی فارسی یا تبلیغات گسترده، اعتبار بروکر را ثابت نمی کند. سابقه فعالیت، مجوزها، شرایط برداشت، نوع اجرای سفارش و قرارداد مشتری باید بررسی شوند.
شرایط قانونی و دسترسی به خدمات مالی ممکن است تغییر کند. پیش از واریز وجه باید قوانین جاری، شرایط بروکر و محدودیت های محل اقامت بررسی شوند.
بورس یا فارکس؟
انتخاب نهایی باید براساس هدف، زمان، مهارت و میزان تحمل ریسک انجام شود.
بورس برای چه افرادی مناسب تر است
بورس می تواند انتخاب سازگارتری باشد برای افرادی که:
- هدف سرمایه گذاری میان مدت یا بلندمدت دارند
- به مالکیت سهام شرکت ها علاقه دارند
- قصد دریافت سود نقدی دارند
- دسترسی ریالی برایشان مهم است
- زمان محدودی برای معامله روزانه دارند
- ترجیح می دهند از صندوق های سرمایه گذاری استفاده کنند
- تحمل زیان سریع ناشی از اهرم را ندارند
فارکس برای چه افرادی مناسب تر است
فارکس می تواند انتخاب سازگارتری باشد برای افرادی که:
- به معامله فعال علاقه دارند
- اخبار اقتصاد جهانی را دنبال می کنند
- توانایی اجرای حد ضرر دارند
- برای هر معامله درصد ریسک مشخص می کنند
- زمان مشخصی برای تحلیل و معامله دارند
- ابتدا در حساب دمو تمرین کرده اند
- ریسک بروکر و انتقال پول را می شناسند
- انتظار سود ثابت و سریع ندارند
امکان فعالیت هم زمان در بورس و فارکس
بورس و فارکس لزوما جایگزین کامل یکدیگر نیستند. برخی افراد بخش اصلی سرمایه را در سهام یا صندوق های سرمایه گذاری نگه می دارند و بخش کوچک تری را برای معامله فعال در فارکس اختصاص می دهند.
این روش تنها زمانی منطقی است که هدف هر بخش مشخص باشد. سرمایه بلندمدت نباید برای جبران زیان معاملات کوتاه مدت استفاده شود.
شروع هم زمان دو بازار برای فرد تازه کار معمولا باعث پراکندگی تمرکز می شود. یادگیری یک بازار، ثبت سابقه و ساختن برنامه مشخص، مسیر منطقی تری از ورود هم زمان به چند بازار است.
سخن آخر
بورس برای مالکیت سهام، دریافت سود شرکت ها و سرمایه گذاری با افق زمانی بلندتر ساختار مناسب تری دارد. دسترسی ریالی و وجود صندوق های سرمایه گذاری نیز مسیر ورود کاربران ایرانی را ساده تر می کند.
فارکس بیشتر برای معامله فعال، استفاده از حرکت جفت ارزها و افرادی مناسب است که مدیریت ریسک، زمان کافی و دسترسی مطمئن به بروکر دارند. امکان معامله دوطرفه و استفاده از اهرم می تواند فرصت ایجاد کند، اما سرعت و اندازه زیان را نیز افزایش می دهد.
هیچ کدام از این دو بازار به شکل مطلق بهتر نیستند. بورس یا فارکس زمانی انتخاب مناسبی است که با هدف مالی، زمان ازاد، دانش و تحمل ریسک فرد هماهنگ باشد. بازار نامناسب فقط بازاری نیست که سود ندهد؛ بازاری است که فرد بدون شناخت ساختار و ریسک آن وارد معامله شود.
سوالات متداول درباره بورس یا فارکس
بورس سود بیشتری دارد یا فارکس؟
هیچ کدام سود ثابت و تضمین شده ندارند. بازده بورس به عملکرد شرکت، شرایط بازار و زمان سرمایه گذاری بستگی دارد. نتیجه معاملات فارکس نیز به استراتژی، مدیریت ریسک، اهرم و هزینه معامله وابسته است.
ریسک بورس بیشتر است یا فارکس؟
هر دو بازار ریسک دارند. در فارکس استفاده از اهرم می تواند سرعت و اندازه زیان را بیشتر کند. در بورس نیز خرید سهم ضعیف، کاهش نقدشوندگی و افت بازار می تواند زیان سنگین ایجاد کند.
بورس برای افراد مبتدی مناسب تر است یا فارکس؟
برای بسیاری از افراد مبتدی، سرمایه گذاری غیرمستقیم در صندوق های بورسی مسیر ساده تری است. شروع فارکس بهتر است با یادگیری، حساب دمو و تمرین مدیریت ریسک انجام شود.
برای شروع بورس و فارکس چقدر سرمایه لازم است؟
عدد ثابتی وجود ندارد. در بورس سرمایه باید با هدف و تنوع سبد هماهنگ باشد. در فارکس سرمایه لازم براساس حجم معامله، حد ضرر و درصد ریسک محاسبه می شود. حداقل واریز بروکر معیار مناسبی برای سرمایه لازم نیست.
فارکس برای سرمایه گذاری بلندمدت مناسب است؟
فارکس بیشتر برای معامله تغییر نرخ ارز استفاده می شود. نگهداری بلندمدت موقعیت می تواند هزینه سواپ و ریسک نوسان ایجاد کند. برای سرمایه گذاری بلندمدت، سهام و صندوق ها معمولا ساختار روشن تری دارند.
امکان فعالیت هم زمان در بورس و فارکس وجود دارد؟
بله، اما هدف و سرمایه هر بازار باید جدا باشد. استفاده از سرمایه بلندمدت برای جبران زیان معاملات فارکس می تواند ریسک کل دارایی را افزایش دهد.
درآمد فارکس بیشتر است یا بورس؟
درامد هیچ کدام قابل تضمین نیست. فارکس به دلیل اهرم می تواند سود یا زیان را سریع تر افزایش دهد. در بورس بازده معمولا به رشد قیمت سهم و سود شرکت وابسته است.
فعالیت در بورس و فارکس با گوشی امکان پذیر است؟
بله، ثبت و مدیریت سفارش در هر دو بازار با گوشی امکان پذیر است. با این حال، تحلیل کامل نمودار، بررسی اطلاعات و مدیریت چند موقعیت روی صفحه کوچک دشوارتر است.
